Лекция 5
Тақырыбы:
Анализаторлардың жас ерекшелік физиологиясы мен гигиенасы. Көру
анализаторы, есту анализаторы.
Жоспар
1.Анализаторлар физиологиясы
және гигиенасы.
2. Көру
анализаторы, есту анализаторы.
Жарық сезу және
тұр-тұстi ажыратудың жастық ерекшелiктерi. Олар жасына қарай өзгерiп отырады. Жарық сезу 4-пен 20 жастың арасында Ұлғайып, ал
30-дан асқаннан кейiн бiртiндеп төмендей бастайды. Жарықтық жыпылықтаудың
критикалық жиiлiгi жасына орай өзгерiп
отырады. 7-8 жаста ол 25, 9-10-да 30, 12-14 жаста
40-41 рет/с.
Көз аурулары және оның профилактикасы. Жалпы көз аурулары ауылмен салыстырғанда қалада көбiрек болады.
Оның iшiнде қабынулар қабынусыз көз ауруларымен салыстырғанда көп кезiгедi. Іабынулардан конъюктивиттер, қабақ пен жас бездерi қабынуларын атауға болады. Жасы асқан сайын жасөспiрiмдерде
көз жарақаттары
көбейе тұседi.
Көз ауруларының алдын алу шараларынан ең
бастапқысы жеке гигиена тәртiптерiн (правило) сақтау. Атап
айтсақ қолды сабындап жуу, сұлгiлерiн,
жастыққаптардын, бет орамалдарын жиi ауыстырып отыру, Сондай
ақ бҰл шаралардан
тамақтану, рационның қоректiк заттарының, әсiресе
витаминдердiң балансын сақтауды атау керек. Көзге тiкелей
кұштi жарық, әсiресе ультра кұлгiн сәуле
тұсуiнен сақтау керек. Ондай жағдай туғанда
қорғағыш көзәйнектер пайдалану керек.
Оқушылар көздерiнiң жарақаттанудан сақтау
ұшiн олар шеберханаларда металл, ағаш өңдегенде,
химиялық реакциялар қойғанда техника қауiпсiздiгiн
сақта қажет.
Ол
жҰмыстарды атқарғанда олардың жҰмыс орындары
бойына сәйкес болуға тиiс. Арнайы аспаптар мен, киiмдермен,
қорғағыш көзәйнектермен қатамасыз етiлуi
шарт. Осындай жағдайды ауыл
шаруашылық жҰмыстарын атқарғанда да
сақталуға тиiс.
Алыстан көрмеудiң алдын алу. Жас кездегi рефракцияның
тұрi гиперметропия (немесе алыстан көргiштi- дальнезоркость). Эмметропия
немесе қалыпты
рефракция мен миопия (немесе жақыннан
көргiштiк- близорукость) сирек кездеседi. Кейiнгi жас кезеңдерiнде оқу-тәрбие жҰмыстары
нәтижесiнде гиперметропия жиiлiгi
азая бастайды, ал эмметропия мен миопия арта тұседi. Мектепке барған кез бен оны бiтiрген
кез арасында алыстан көрмеу 5 есеге дейiн артады.
Оқушылардың көргiштiгi бiр кұндiк сабақ басталғаннан ақырында азая тұседi. Ол бөлме iшiнiң жарықтығымен
тағыда тiкелей байланысты. Жарық неғҰрлым нашар болған сайын көргiштiк дәрежесi
де солғҰрлым көп
төмендейдi.
Жарық көбейген сайын балалардың ажырату қабiлетi
кұшейiп, оқу жылдамдығы
арта тұседi. Нашар жарық (30 лк шамасы) көрудi 70%-ке
жуық төмендетедi. Жарық 200 лк болғанда көргiштiк
төмендеуi 15%-тен артпайды. Нашар жарық кезiнде бесiншi
сабаққа қарай балалардың жҰмыс қабiлетi
22%-ке дейiн кемитiнiн көрсеттi.
Оқу бөлмелерiн жарықтандыру. Бөлмелердi
люминосценттi лампалармен жарықтандыру жай лампалармен
салыстырғанда балалар жҰмыс қабiлетiне жайлы әсер
етедi. Жарықтың бөлменiң бар жерiне тең таралуы да балалар қабiлетiне
оң әсер етедi. Бөлме iшiн, оған қойылған
жиїаздар тұсiн ашық тұске бояу да балалардың
жҰмыс қабiлетiне оң әсер жасайды.
Жарық жақсы десек те бөлмеге кұн
сәулесiнiң тiкелей тұсуi, немесе ол сәулелердiң
Ұзақ уақыт тұсiп тҰруы балалардың
жҰмыс қабiлетiне керi әсерiн тигiзедi.
Бөлме iшiнiң табиғи жарық тұсуi жарық
тұсетiн терезеден ең алыс жерде табиғи жарық
коэффициентi 1,75-2,0%-ке тең болса қанағаттанарлық деп
есептелiнедi. Табиғи жарық коэффициентi тҰрақты
көрсеткiш. Ол ауа райынан, жыл мезгiлдерiне тәуелдi емес. Максимал
табиғи жарық деңгейi 2000 лк деп есептейдi. Одан жоғары
жарық адамдардың көру қызметi мен жҰмыс қабiлетiне керi әсер
етедi.
Есту анализаторының жас ерекшелiктерi. Есiтудiң ең
жоғарғы деңгейi 14-19 жасар жасөспiрiмдерге тән.
Жасы артқан сайын есiту шегi де өзгере бастайды. 6-9 жасар бала
17-24 дБа жоғары жиiлiктегi сөздер болса, төменгi жиiлiктегi
сөздер ұшiн 19-24 дБа. Ал ересектерде төменгi жиiлiктегi сөздер
ұшiн 7-10 дБа. Балалар ересектерге қарағанда тонды
жақсы есiтедi, ал сөз бойынша керiсiнше. Балалар есiткiштiгi
дамуында ересектермен араласудың көп пайдасы бар.
Балалардың есiту арқылы қабылдағыштығын
арттыруда музыкалы аспаптарда ойнатып ұйретудiң, оларға
ән ұйретудiң орыны бөлек. Оларды серуендеткен кезде
орман сыбдырын, қҰстар сайрауына, өзен-бҰлақ
дыбыстарын тыңдатудың да маңызы зор. Балалар есiтуне
өте қатты дыбыстар керi әсер етедi. Ол олардың есiту
қабiлетiнiң төмендеуiне, керек десең есiтпей
қалуына әкеп соқтыруы мұмкiн.
Есту гигиенасы деп балалардың есiту қабiлетiн
төмендетпеу, керiсiнше арттыруға бағытталған iс-шаралар
мен қоршаған ортаға сондай жағдай жасауды айтады.
Шудың адам организмiне арнайы және арнайы емес әсерлерi болады. Аранйы әсерлерi кезiнде әртұрлi дәрежеде есiту
қабiлетi төмендейдi.
Арнайы емес әсерi кезiнде орталық нерв, эндокрин, жұрек-қантамыр, ас қорыту жұйелерiнде әртұрлi ауытқулар
болады. Арнайы шу әсерлерiнен
есiту шектерi төмендейдi, сұйек те,
ауа да өткiзгiштiктерi төмендейдi.
5-6 жыл өткенде кәсiптiк есiтпеушiлiк пайда болады. Мысалы
трактористтер жҰмысын
тоқтатқаннан кейiн
0,5-2 сағатқа дейiн басы ауырып, есiту қабiлетi бҰрынғы қалпына
келе қоймайды.
Есiту қабiлетi төмендеу ұшiн шы деңгейi 90 дБА
территорияда 5-6 сағат болу жеткiлiктi. 90 дБА шу дегенiмiз транспорт
көп жұретiн көше шуы. Бөлме iшiнде қатты
қойылған радио, телевизор, магнитофонның өзi есiту
қабiлетiнiң төмендеуiне әкеп соқтырады.
Шудың естуге керi әсерiнiң алдын алу . Мектеп шын
төмендетудi қҰрылыс салу кезiнде, сәулеттiк,
техникалық және Ұйымдастыру жҰмыстары бойынша
төмендетуге болады.
Мектеп орналасқан территорияны биiктiгi 1,2 м-ден кем емес
өсiмдiк егiп қоршап қояды. Оның енi көше
жағында 6 м-ден кем болмауға тиiс. ±имараттан 10 м-дей
қашықтыққа ағаштар егу керек. Осылай еткенде
көптеген көшеден келетiн шу тоқтатылады, әлсiреп
жетедi.
Шу болмаудың екiншi бiр шарты
бөлме есiктерiнiң тығыз жабылуы. Сондай-ақ
мектеп ғимараттарын да ойластыра орналастыру шу болмаудың кепiлi.
Мысалы шу шығаратын шеберханалар сабақ өтетiн
бөлмелерден алыстау орналасқаны жөн, не олардың арасында
шуды бәсеңдететiн өсiмдiк қоршаулармен ажырап
тҰруы шарт. ішiнде шу шығаратын қҰрал-аспаптар бар
бөлмелердiң iшкi қабырғалары да дыбыс сiңiретiн
материалдармен қапталуға тиiс.
Оқушылардың есiту және көру қабiлеттерi
қалыпты дамуы ұшiн сабақ бөлмелерiнiң
кеңдiгi де маңызды. Бөлме Ұзындығы
Бiрiншi қатардағы орындарға есiту, не көру
қабiлеьi басқа оқушылардан төмендеу оқушыларды
отырғызу керек. Жай әңгiме 2-4 м-ден, сыбыр 0,5-1 м-ден
есiтiлуi керек.
Оқытушы сөйлеуiнiң оқушыларға әсерi.
Онша қатты емес, анық, орташа жылдамдықтағы баяндау, ол
әрi эмоциялы сәндi болса оқушылар ондай материалдарды
жақсы қабылдайды. Сөздi айқын дауыстау керек. Монотонды
, кұңгiрлеп баяндау оқушылардың Ұйқысын
келтiредi. °рине ондайды оқу материалының жақсы
қабылданбайтыны белгiлi.
Оқытушы даусы жарқын, әр тұрлi екпiнге толы,
оқушылар көрiп те қанағаттанатындай болуы керек.
Жаңа ғана мектепке барған балаларға сабақ
тұсiндiргенде сөзбен бiрге сандарға да айтарлықтай
көңiл бөлу керек. ґйткенi олар айтқан сандарды
толық көз алдына елестете алмауы ғажап емес. Балалар мен жасөспiрiмдердiң жҰмыс
қабiлетi.
Балалардың тез шаршап қалуы жҰмыс шектен тыс көп
болған кезде болатыны анық. Дессекте оған
оқу-тәрбие жҰмыстарын дҰрыс Ұйымдастырмау,
Ұйқыларының нормадан аз болуы, тамақтарының да
қалыпты болмаулары әсер етедi.
ЖҰмыс қабiлетi. ЖҰмыс қабiлетi деп
адамдардың максимум энергия жҰмсап, оны тиiмдi жҰмсап,
алға қойған
ақыл-ой және дене жҰмыстарын сапалы орындауын айтады.
Ондай жҰмысқа организмнiң барлық физиологиялық
жұйелерiнiң синхрон,
координациялық жҰмысы кезiнде ғана қол
жеткiзiледi. Ақыл-ой жҰмысы
да бҰлшықет жҰмысы да адамның жас ерекшелiктерiне
тiкелей байланысты. Балалардың ақыл-ой жҰмысы жасы
артқан сайын жоғарылай тұседi. 6-8 жасар балалалр белгiлi бiр уақытта
15-17 жасар балалардың атқаратын жҰмысының 39-53%-iн
ғана орындайды екен. Тағыда
жасы кiшiлерiнiң жҰмыс сапасының ересектерiмен
салыстырғанда 45-64% төмен болатынын да айтып кету керек.
Ақыл-ой жҰмыс қабiлетi жасына қарай
бiрқалыпты жұрмейдi, гетерохронды жұредi. Жылдық ақыл-ой
жҰмысының артуы 2%-тен 53%-ке дейiн ауытқиды екен.
ЖҰмыс қабiлетi фазалары және оның кұндiк
кезеңдiлiгi. Іандай да жҰмыс
болмасын, оның iшiнде ақыл-ой жҰмысына адам организмi,
әсiресе балалар организмi бiрден кiрiсе қiрiсе қоймайды.
Оған ден қойып кету ұшiн бiрқатар уақыт керек.
БҰл жҰмыс қабiлетiнiң бiрiншi фасасы. БҰл
кезеңде жҰмыстың көлемi де , сапасы да асинхронды
жақсарады. Ондай толқу организмнiң жҰмыс оптимумын реттеуге
байланысты болады.
Осы кезеңнен кейiн қалыпты жҰмыс қабiлетi фазасы
тұседi. ЖҰмыс қабiлетi
қалыпқа келiп атқарылатын жҰмыстың саны да,
сапасы да синхронды көбейедi. Жоғарғы нерв
жұйесiнiң оң өзгерiстерi басқа организм
жұйелерiне де оң әсер етедi.
Осыдан бiраз уақыт өткен кезде, жас балаларда азырақ уақыттан кейiн,
жасөспiрiмдерде көбiрек уақыт өткеннен кейiн
жҰмыс қабiлетiнiң ұшiншi фазасы тұседi. Ол
шаршау. Ол басында аздап басталса да, уақыт өте жҰмыс
қабiлетi кұрт төмендейдi. ЖҰмыс қабiлетiнiң
осылай төмендеуi тиiмдi жҰмыс уақытының бiткендiгiн
көрсетедi.Бемек жҰмысты тоқтату керек. ЖҰмыс қабiлетiнiң
төмендеуiн iстелiнген жҰмыстың саны мен сапасының
арасындағы алшақтықтан байқауға болады.
ЖҰмыс қабiлетi төмендеудiң екiншi этапында
аталған көрсеткiштердiң екеуi де төмендейдi.
ЖҰмыс қабiлетiнiң кұрт төмендеуi этапында
орталық нерв жұйесi қызметi жылдам төмендеп кетедi.
Сақтандыру тежелулерi пайда болады. Оның балалардан
байқалатын сырт көрiнiсi -
олардың селқостануы, Ұйқы басуы,
жҰмысқа ынталығы жоғалып, жҰмыс iстеуден бас
тартады.
Шаршаудың басталуы - организмнiң жҰмыстан (нагрузки)
табиғи қорғану
реакциясы. Ондай нагрузка, шаршау туғызатын нагрузка керек. Ол болмай
балалар мен жасөспiрiмдерде ақыл-ой және қара
жҰмысқа шынықтыруды, бейiмдеудi дамыту мұмкiн емес.
Актив тынығу Ұйымдастырудан кейiн балалардың
жҰмыс қабiлетi қайта қалпына ғана келiп
қоймай, бҰрынғысынан арта да тұседi. Балалар
шынығуы организм қалыпқа келгеннен кейiн кезектi нагрузка
болуғанда ғана жұредi. Ақыл-ой жҰмысы мен
қара жҰмыстың
кезектесiп отыруы орталық нерв жұйесi қызметiнiң
қалыпқа келуiн қамтамасыз етедi.
Орындалатын жҰмыстарды жасына орай жұйелi орындау
ақыл-ой жҰмыс қабiлетiн жетiлдiре тұседi. Ақыл-ой
және бҰлшықет жҰмыс қабiлетiнiң
тәулiктiк кезеңдерi тҰрақты сипатта. Дегенмен
оқу, еңбек қызметтерiнiң әсерiнен
организмнiң функционалдық жағдайы, әсiресе
орталық нерв жұйесiнiң жағдайы өзгеруiне
әкеп соқтырады.
Оқу көлемiнiң шектен тыс көп болуы,
оқу-еңбек режимiнiң дҰрыс қҰрылмауы
айтарлықтай организм шаршауын туғызады.
Үй тапсырмаларын орындау және өзiнше
сабаққа дайындалу тәулiктiк оқушы режимiнде
айтарлықтай уақыт алады. 3 сағат жҰмыс жасағаннан
кейiн жоғарғы класс оқушыларының ақыл-ой
жҰмыс қабiлетi, көру, есiту қабiлеттерi нашарлайды.
Тәжiрибелер екiншi класс оқушыларының тиiмдi жҰмыс
жасауы 1 сағатқа, 3-4 класта 1,5 сағат екендiгiн
көрсеттi. Жоғарыда көрсетiлген уақыттан артық
уақыт оқушылардың ұй тапсырмасын орындағанда жҰмыс
қабiлетiн төмендетедi. Сондықтан да көрсетiлген
уақытты тиiмдi пайдалану керек.
Сонымен бiрге, Ұзақ
уақыт сабақ дайындау оқушылардың денсаулығына да
керi әсерiн тигiзедi. Себебi сабаққа дайындалуға орай
олардың Ұйқы және ашық ауада тынығу
мерзiмдерi қысқаруына байланысты.
Оқытушылар мен класс жетекшiлерiнiң мiндетi олар
қарайтын оқушылардың оқу нагрузкасын
бақылау. Жоспарлы
сҰрақ-жауап әдiсiн қолдану арқылы
оқушылардың өз бетiнше жҰмыс уақытының
гигиеналық нормативтерге сай келетiнiн, келмейтiнiн бiлуге болады.
үй тапсырмаларының мөлшерi класс журналы немес оқушылар
кұнделiктерi бойынша анықталады.
Бiрiншi кезекте оқитын оқушылар ұй тапсырмасын 15-16
сағаттан кейiн, тамағын iшiп, актив тыныққаннан кейiн
бастаулары керек. Екiншi, тұстен
кейiнгi кезекте оқитын балалар сбақтарына дайындалуды 8,30-9
сағатта бастаулары керек. Оқыту методикасын жетiлдiрiп, мектептегi
сабақтағы оқушылар уақытын рационал пайдаланып,
ұйдегi сабаққа дайындалу уақытын айтарлықтай
қысқартуға болады.
6 жаста оқып жатқан оқушыларға ұй
тапсырмасын бермейдi. Үй тапсырмаларын дайындауды ауырлығы орташа
пәннен бастау керек, одан кейiн кұрделi, қиын пәндерге
ауысады. Ал өзiндiк дайындық
жҰмыстарын ең жеңiл тапсырмалармен аяқтау тиiмдi.
Осылай болғанда оқушылар жҰмысқа жайлап ден
қойып, жҰмыс тиiмдiлiгi өте жоғары болады.
Жалпы оқу-дайындалу нагрузкасы бiр кұнде кластарына
байланысты, әрбiр 45 минут сайын болатын демалысын қосқанда,
мына деңгейде болуы керек. 2 клас
ұшiн- 3,5 сағат, 3-4 класс - 4,5 сағат, 5-6 класс- 5,5
сағат, 7-9 класстар - 6,5 сағат, 10-12 класстар ұшiн 8
сағат болғаны жөн. Оқу-дайындалуды одан көбейту оқушылардың
кұндiк режимiнiң бҰзылуына әкеп соқтырады.
Сабақтың Ұзақтығы. Үздiксiз жұргiзген ақыл-ой
жҰмысы оқушылардың жҰмыс қабiлеттiлiгi
динамикасына айтарлықтай әсерiн тигiзедi.
Бiрiншi
класс оқушыларының жҰмыс қабiлетi бастапқы 15
минутта өте жоғары болады. Ол әсiресе оқу жылының
басында айқын байқалады.
¶здiксiз өткiзiлген 30 минуттен кейiн оларда жҰмыс
қабiлетi төмендей бастайды. Ол назарының нашарлауынан, есте
сақтау қабiлетiнiң төмендеуiнен, негiзгi нерв
процестерiнiң қозғалысы төмендеуiнен, сигнал
жұйелерiнiң сәйкестiлiгi бҰзылуынан
байқалады. Сондықтан 1-шi
класс сабағын 35-ақ минут өтедi. Гигиеналық
жағынан 2-4 класс оқушыларының сабағын да
қысқартып өткен тиiмдi.
2-12 класс оқушыларының сабақ
Ұзақтығы 45 минут. ЖҰмыс қабiлетiн қалыпты
Ұстап тҰру мақсатында сабақ ортасында динамикалық
пауза жасаған оңтайлы. Сабақ арасында жҰмыс тұрiн
ауыстырып отырған да жақсы.
Бақылау
сұрақтары
1. Анализаторлар
физиологиясы және гигиенасы.
2. Көру анализаторы, есту
анализаторы
3. Есту анализаторының жас ерекшелiктерi.
4. Көру анализаторының жас ерекшелiктерi.
Әдебиеттер
1.Алиакбарова
З.М. Мектеп гигиенасының негiздерi. Алматы, Абай атындағы АЛМУ.
1985 .
2.Алиакбарова
З.М. Мектеп жасындағы балалардың анатомиясы,физиологиясы және
мектеп гигиенаының негiздерi. Алматы, РБК,1993.
3.Сатпаева Х.Қ. Валеология-денсаулық туралы
ғылым. Алматы.Ғылым ,1999
Лекция 6
Тақырыбы:
Жасөспірімдер эндокринологиясы. Ішкі секрециялық бездер. Гормондар.
Жоспар
1. Жасөспірімдер эндокринологиясы.
2. Ішкі секрециялық бездер.
Гормондар.
Олар жазған кезде қолдары тез талып қалады. Соған
қорай қолдарын тура Ұстай алмайды, партаға тура отыруы
бҰзылып кетедi.
Іолдары,
саусақтары, бiлезiктерi қалыпты дамуы ұшiн 1-2 класс
оқушыларының жалпы жазуы 7 минуттан, ұздiксiз жазуы 3
минуттан Ұзаққа созылмауы тиiс.Сабақта болсын,
ұйде болсын жазуды саусақтар
гимнастикасымен алмастырып отыру керек. Осындай
2-3 қайталап келетiн жаттығулар балалардың жҰмыс
қабiлетiн арттырады.
Жазу дағдысы арнайы жаттығуларды талап етедi. Атап айтсақ әртұрлi
бағыттағы штриховка: солдан оңға қарай,
оңнан солға қарай, төбеден төмен қарай,
горизонт бойынша. Ою ою, әр
нәрселердi пластилиннен жасау, сурет салу сияқтылар да пайдалы,
оқушылардың дәлдiгiн арттырады. 2-3 класстарда жазу
Ұзақтығын 20 минутқа дейiн Ұзартуға болады.
Жазғандағыдай көз бен кiтап арасы 1-4 класс
оқушылары ұшiн 24-
Теледидар сабақтары жұргiзiлгенде сабақ
Ұзақтығы 20-25 минуттан артпауы керек.
Оқушылардың теледидардан қашықтығы
Кабинеттегi жҰмыс орындары Ұйымдастырылғанда
оқушылар кездейсоқ та мониторлардың артқы
қабырғасына тиiп кетпейтiндей болуы керек. Ол дегенiмiз мониторлар
артқы қабырғасы кабинет қабырғасына
қарған болуға тиiс.
Басқаша болғанда мониторлар артында ажыратып тҰратын
жақтаулар орнатылуға тиiс. Дисклiлердi, кiтап-дәптерлердi
мониторға, клавиатураға қоюға болмайды. Компьютерлерде
ылғал киiммен, қолмен жҰмыс iстеуге болмайды.
Техникалық аппаратуралар электромагнит, ультракұлгiн, рентген
және жылу сәулелерiнiң көзi болып табылады.
Рентген сәулелерi кабинет ауасын иондайды, ауаның
иондық және сапалық қҰрамын нашарлатады.
Температураны көтерiп, ылғалдылықты азайтады. Ауадағы
органикалық заттар мен көмiртегiнiң қос тотығын
көбейтедi.
Басқа
барлық жағдайлар бiрдей болғанда 1-5 класс оқушыларын
сабақтан соң тексерулер математика сабағынан кейiн
көбiрек шаршайтынын көрсеттi. Ал табиғаттану, биология,
география, сурет сабақтарынан кейiн ондай шаршаулар байқалмайды.
Қалған пәндердi 5-10 класс оқушылары
көбiне 3-iншi, 4-iншi
дәрежеде қиындықтағы пәндер деп есептейдi.
Ауыр деген пәндер ұй тапсырмасын орындағанда да
көп уақыт алады. Сондықтан осындай пәндерден
қосымша сабақ та өтедi. Осындай пәндердi өткенде
бiртiндеп, жұйелеп өту керек. Ауыр деген пәндердi сабақ
басынан алыстау қойған сайын оқушылардың шаршай
тұсетiндiгiн көрсеттi.
Төменгi класс оқушыларының жҰмыс қабiлетi
1-2 сабақтарда жоғарылау, ал жоғарғы класс
оқушыларының жҰмыс қабiлетi 2-3 сабақта
жоғары болатыны байқалды. Ауыр деген пәндердi осы
уақыттарға қою керек. Және бақылау жҰмыстарын да осы
сағаттарда алу керек.
Дұсенбi кұнi жҰмыс кұнiн дене тәрбиесi
сабағынан бастау керек. Ол оқушылардың сабақ
тәртiбiне бiртiндеп енуiн қамтамасыз етедi. Ал арада 4 кұн
өткенде балалардың шаршай бастайтындығын ескерiп бейсенбi
кұнi сабақтың ашық ауада, қозғалыста
өтетiн пәндерден қою керек.
Ауырлығы әр дәрежедегi сабақтарды да сабақ
кестесiнде алмасып отыруын
қамьамасыз ету керек. Ол да оқушылардың сабақ
ұлгерiмiне оң әсерiн тигiзедi. Жеңiлдеу, ақыл-ой
жҰммысы аздау пәндерге қолөнер, столяр, слесарь
шеберханаларыныдағы сабақтар, дене тәрбиесi сабақтары
жатады. Осындай пәндер ауыр деп есептелiнетiн пәндермен алмасып
келiп отырғаны дҰрыс. Осындай пәндер алмасуы апта iшiнде де
кезектесiп отыруға тиiс. Бақылау
жҰмыстары мен емтихандар өткiзу. Бақылау жҰмыстарына аз энергия,
нерв жҰмсалмайды. Сондықтан
да оларды балалардың жҰмыс
қабiлетi жоғары
сағаттар мен кұндерге жоспарлау керек. Бiрнеше бақылау
жҰмыстарын бiр аптаға, және бiр кұнге қою балалар
денсаулығына, әсiресе жоғарғы клас балаларына керi
әсер етедi.
Емтиханға жалпы дайындық
жылдық жоспардағы бiр кұндiк нормативтен көп
болмауға тиiс. Емтихан кездерiнде кластан тыс, мектептен тыс және
қоғамдық жҰмыс барынша аз болуға тиiс. Болатын
емтихандар арасы 3-4 кұннен жақын болмауы керек. Емтихан болатын
бөлмелер жарық жағынан болсын, ауа-жылу режимi болсын
нормативтерден ауытқымағаны жөн.
Жаңа туған балалар тәулiгiне 20-22 сағат
Ұйықтайды. Жасы Ұлғайған сайын адамдардың
Ұйықтау Ұзақтығы қысқара бередi.
Балалар Ұйқысының нормадан 2-4, одан да көп
сағатқа қысқаруы миларының iстеуiне керi
әсерiн тигiзедi. ЖҰмыс iстеу қабiлетi организмнiң
ауруларға төзiмдiлiгi төмендейдi, тез шаршап қалатын
болады. Балалар жас болған сайын көп Ұйқтауы керек.
Сонымен бiрге олардың Ұйқысы денсаулығына да
байланысты. Сондықтан да балалардың
Ұйқы Ұзақтығын нормалағанда олардың
жеке ерекшелiктерiн де еске алуымыз керек.
Барлық аурудан тҰрған, тез шаршап қалатын балалар
сау балалармен салыстырғанда Ұзақ Ұйқтауы керек.
Жоғарыда аталған сияқты ауытқулары бар балалар
дәрiгерлердiң берген анықтамалары болғанда кұндiз
1 сағаттай Ұйқтауы керек. 6 жасар балалар кұндiз 2
сағат Ұйықтауы шарт.
Балалар жақсы тынығуы ұшiн олар тек тұнде нормада Ұйқтап ғана
қоймай, оның қалыпты терең болуы керек. Іалыпты болмаған Ұйқы
ұзақтығы қалыпты болғанмен тынығуды
қанағаттандыра алмайды. Денi
сау балалар қалыпты Ұйықтау ұшiн белгiлi бiр тәртiптi
орындау керек.
Балаларды белгiлi бiр уақытта жатып, белгiлi бiр уақыттарда
тҰруға дағдыландыру керек. Оларда Ұйықтауға
шартты рефлекстер жылдам қалыптасады.
Шартты тiтiркендiргiш ретiнде Ұйқыға жату
уақытын айтуға болады. Сағат стрелкасының белгiлi бiр
қалыпта тҰруының өзi олардың Ұйқысын
келтiредi. Жатар алдында орындалатын кешкi туалет: жуыну, тiстерiн тазалау, аяқтарын жуу, шешiну
сияқтыладың бәрi Ұйқтаудың шартты
тiтiркендiргiштер бола алады.
Жатар алдында сергiтетiн ойындар ойналмау, кұштi ақыл-ой
жҰмыстары жасалмау керек. Кешкi тамақтан кейiнгi уақыт
тыныштықта өтуi шарт. Ең жақсысы Ұйқтар
алдында 20-30 минутқа серуенге шығу. Кешкi тамақ жеңiл,
Ұйқыдан 1,5-2 сағат алдын болғаны жөн. Балалларға жатардан алдын шоколад,
кофе, қою шай беруге болмайды.
Балалар Ұйқтайтын жердегi таза, салқын ауа тез,
терең Ұйқыға кетуге себеп болады. µйқтайтын
бөлменiң температурасы +15-160С болғаны
жақсы. Жасына байланысты эндокринология
ерекшелiктерi.
lшкi секреция бездерi. Организм
функциясын реттейтiн эндокрин жұйесi. Олар iшкi секреция бездерiнен
тҰрады. lшкi секреция
бездерi айрықша заттар алмасуын, органдар мен ткандардың қҰрылымы мен қызметiн
реттейтiн заттар бөлiп шығарады. Олар өз секреттерiн
тiкелей қанға
бөлiп шығарады.
Сондықтан оны эндокрин
бездерi деп атайды(греч.
ендон-iшкi, кринайн-бөлу).
lшкi секреция бездерiне гипофиз, эпифиз, Ұйқы безi,
қалқан безi, бұйрекұстi безi, жыныс бездерi,
қалқаншабез маңы бездерi (паращитовидная железа), айырша
(жемсау) безi. lшкi секреция бездерi бөлiп шығаратын секреттер
гормондар деп аталады(греч.гормон-қоздыру). Гормондар өте активтi
биологиялық заттар.
Қалқанша без. Іалқанша без тамақтың алдына
орналасқан, екi жақ сыңарлары мен оларды қосатын
мойнақтан тҰрады. Іалқанша без гормоны тироксиннiң
қҰрамында 65% йод болады. Ол гормон зат алмасудың кұштi
стимуляторы. Ол белоктарды, майларды
және көмiрсулардың алмасуын жеделдетедi. Митохондриялардағы
тотығу процесiн жеделдетiп, эергия алмасуын да кұшейтедi. °сiресе гормонның эмбриондар дамуында,
өсуiнде және ткандар жiктелуiнде рөлi өте жоғары.
Қалқанша без гормоны орталық нерв жұйесi
қызметiн ынталандырады. Ол без гормоны баланың бiрiншi жыл дамуында
жетiспесе, оларда психикалық жетiспеушiлiгiн туғызады.
Балалық шақта
қалқанша без гормоны жетiспеуi кретинизмге әкеп
соқтырады. Ондайда бой өспей
қалады, дене бiтiмiнде пропорция бҰзылады, жыныстық жетiлу
кешеуiлдейдi. Псикикалық жетiспеушiлiк пайда болады. Гормон жетiспеушiлiгiн ерте
аңғарып, керектi емдерiн жасаса бала дамуында көп пайда
болады. Жетiспеушiлiктi қалпына келтiруге болады.
Бұйрекүстi бездерi. Ол жҰп органдар,
бұйректiң ұстiне орналасады.
Оның әрқайсысының массасы 8-
Бұйрекүстi безiнiң гормональды қызметi гипофизбен
тығыз байланысты. Гипофиздiң адренокортикотропты гормоны (АКТГ) глюкокортикоидтар
синтезiн стимуляциялайды, аздап андрогендердi де стимулдайды.
Ұйқы безi (қарынасты безi). БҰл без
қарынның артында, онекi елi iшекпен қатар орналасады.
Олардың қызметi аралас. Олардың аралша сияқты
орналасқан кеткалары эндокрин секреттерiн шығарады. Оны Лангерганс
аралшалары деп атайды. Оның
шығаратын гормонын инсулин (лат. инсула - аралша деген сөз) деп
атайды.
Инсулин негiзiнен көмiрсу алмасуына қатысады. Ол адреналинге керi қызмет
атқарады. Адреналин бауырда
тұзiлген гликогендi ыдырататын болса, инсулин оларды бауырда жинақтайды, қорын молайтады.
Ұйқы безi ауырғанда инсулин тұзiлу азаяды. Нәтижесiнде организмге тұскен көмiрсулар тҰрақтамай зәр арқылы глюкоза тұрiнде бөлiнiп шыға бастайды. Ол қант диабетi кеселiне шалдықтырады. Оның негiзгi симптомы - тҰрақты
қарын ашуы, шөлдеуi, зәрдiң
шектен тыс
бөлiп, организмнiң
арықтап кетуi.
Организмде адреналин мен инсулиннiң әсерiнен
қандағы қант мөлшерi керектi мөлшерде
сақталып отырады.
Жыныс бездерi.
Жыныс бездерi
де аралас бездерге жатады. Аталық жыныс бездерi
андроген гормондарын шығарады.
Нағыз аталық
гормон тестестерон және
одан пайда болатын- андростерон. Олар жыныс аппараты мен жыныс органдарының дамуын қамтамасыз етедi. Екiншi
жыныс белгiлерi дыбысының жуандауы, дене бiтiмiнiң өзгеруi - иықтарының
кеңеюi, бҰлшық
еттерiнiң кұшеюi,
бетауызының жұн басуы - де осы жыныс бездерi гормондарының қызметiне байланысты. Олар гипофиздiң
фолликулстимуляция гормондарымен
қосылып спермотогенездi
активтендiредi.
ұрықтықтардың (семенников) гиперфункциясы кезiнде
жыныс ерте жетiледi, дене жылдам өсiп,
екiншi жыныстық белгiлер ерте қалыптасады.Аналық жыныс бездерi
эстроген гормондарын шығарады.
Олар аналық жыныс органдары жетiлуiн қамтамасыз
етедi. Аналық екiншi жыныс
белгiлерiн қалыптастырады.
Нағыз аналық жыныс гормоны эстрадиол. Зат алмасы процесстерi
кезiнде аналық жыныс гормондары әр тұрлi
қосылыстарға айналып,
зәрмен бiрге шығарылады. Аналық жыныс гормондарына сары дене шығаратын
прогестерон гормоны да жатады. Ол жұктiлiк гормоны, жұктiлiктi
қамтамасыз етiп баланың есен-аман тууына әсерiн тигiзедi.
Жыныс гормондары өмiр бойы дененiң қалыптасуында,
заттар алмасуына, жыныстық көңiл-кұйге әсер етiп,
қамтамасыз етiп отырады.
ТҰрмыстық жағдайдың жақсы болмауы, тамақтанудың нормада болмауы,
оның қҰрамында витаминдер жетiспеу, ауыр аурулармен ауыру,
олардың қайталап қалуы жыныстық жетiлу процесiн
тежейдi. !рi қалаларда ауылмен салыстырғанда жыныстық жетiлу
ертерек тұседi.
Жыныстық
жетiлу кезiнде организм терең өзгерiстерге Ұшырайды. Эндокрин
бездерi, ең алдымен гипоталомо-гипофизарлы жұйенiң
әсерлесуi өзгередi.
Гипоталамус қҰрылымдары активтенедi. Олардың
нейросекретi гипофиздiң ұштiк гормондарының бөлiнуiн
кұшейтедi.
Гипофиз гормондарынң әсерiнен дене жақсы өсе бастайды. Гипофиз қалқанша
без жҰмысын да кұшейтедi. Соның әсерiнен, әсiресе қыз балаларда қалқанша
без көлемi Ұлғаяды.
Гипифиздiң активтенуi бұйрекұстi
бездерiнiң де
қызметiн кұшейтедi.
Жыныс бездерi
де актив қызметiне көшедi,
нәтижесiнде екiншi жыныс белгiлерi- дене бiтiмi, жұн
басу, дыбыс тембрi, сұт бездерiнiң дамуы кұшейедi. Жыныс бездерi,
жыныс органдарының қҰрылысы бiрiншi жыныс белгiлерiне жатады.
Жыныстық жетiлу
сатылары. Жыныстық жетiлу бiрқвлыпты
процесс емес. Оларды бiрнеше сатыларға бөледi. Ол сатылар өзiне
тән сипатымен ерекшеленедi. Сатылар бiрiншi
және екiншi жыныс белгiлерi бойынша анықталады. Ер бала
болсын, қыз бала болсын жыныстық жетiлуiн 5 сатыға
бөледi:
1 саты- предубертат. Ол Екiншi жыныс
белгiлерi әлi пайда болмаған кезең.
II кезең- пубертаттың басталуы. Ер балаларда Ұрықтықтарының
шамалы Ұлғаюымен
сипатталады. Тұк
шығатын жерлерiне аздаған тұктер пайда бола бастайды. Тұктерi сирек,
тiп-тiк. Іыз балалардың төс бездерi шоши бастайды.
Осы кезеңде гипофиз активтiлiгi артады. Ол әрине қыз балаларда жоғары болып, олардың ер балаларға
қарағанда ертерек
жетiлуiне әкеп соқтырады.
III саты- ер балаларды
Ұрықтықтың одан әрi Ұлғаюы,
басқа жыныс мұшелерiнiң Ұлғаюы. Іыз балаларда
төстерiнiң одан әрi Ұлғаюы байқалады,
қандарында гонодотропты гормондар мөлшерi көбейе
тұседi. Жыныс бездерi активтене тұседi. Ер балаларда көбейген сомотропин
бойларының қарқынды өсуiн қамтамасыз етедi.
IV саты. Ер балалардың
кеудесi Ұлғайып, иықтары кеңейе тұседi, дауыстары
өзгередi, жыныс мұшелерi өседi, бететерiн безеу баса
бастайды, сақал-мҰрты қалыңдай тұседi. Іыз
балалардың төс бездерi қарқынды дамиды. Осы сатыда
андроген мен эстрогендер мол бөлiнедi. Ер балаларда сомотропин көп
бөлiнiп бойлары қарқынды өсе бастайды, керiсiнше
сомотропин қыз балаларда азайып бойы өсуi баяулай бастайды.
V саты- ер балаларда жыныс органдары барынша өсiп, екiншi жыныс
белгiлерi қалыптасады. Іыз балаларда да жыныс органдары жетiлiп,
толығымен бой жетедi. Оларда менструация толығымен бiр қалыпқа көшедi.
Менструация аналық клеткалардың жетiлiп
Ұрықтануға дайын екендiгiнiң белгiсi.
Осы балалрдың өтпелi, ауыспалы кезеңi
ата-аналарының да, педагогтардың да көп көңiл
бөлуiн талап етедi.
Жасөспiрiмдердiң организмiнде болып жатқан
өзгерiстерге арнайы көңiл бөлмеу керек. Десек те оларда
болып жатқан биологиялық өзгерiстердi байыппен
тұсiндiрудi керек етедi. Тәжiрибелi, бiлгiр педагогтардың
Ұсталығы сол - олардың көңiлiн бойларында болып
жатқан жыныстық өзгерiстерден алып кетiп, басқа да
қызықты нәрселерге аудару керек. Ол дегенiмiз
сабаққа, еңбекке, мiнез-қҰлықтарына талапты
кұшейту.
Соның өзiнде ересектер оларға ересек адамдарға
қарағандай қарау керек. Олардың Ұсыныстарына
қҰлақ қойып, олардың кұш-қуатын тура
бағыттау керек. Себебi жасөспiрiмдер өз
мұмкiншiлiктерiн жете бағалай бермейдi, Ұрынып қалуы
мұмкiн. БҰл да өтпелi кезеңнiң
өзiндiк ерекшелiктерi.
Жыныстық жетiлу кезiнде жасөспiрiмдердiң
физикалық жағынан дамуы да маңызды. Олардың
тамақтары толыққанды, витаминдерi жеткiлiктi болуы шарт Олардың мол серуендеп (прогулка),
спортпен айналысуы да өте пайдалы.
Бақылау сұрақтары
1 Жасөспірімдер эндокринологиясы.
2.Ішкі секрециялық бездер.
3.Гормондар.
4. Жыныстық жетiлу сатылары
5.
Жазу мен оқу гигиенасы
Әдебиеттер
1.Алиакбарова
З.М. Мектеп гигиенасының негiздерi. Алматы, Абай атындағы АЛМУ.
1985 .
2.Алиакбарова
З.М. Мектеп жасындағы балалардың анатомиясы,физиологиясы және
мектеп гигиенаының негiздерi. Алматы, РБК,1993.
3.Сатпаева Х.Қ. Валеология-денсаулық туралы
ғылым. Алматы.Ғылым ,1999